De Uittocht uit Egypte

28 juni 2009 Utrecht

...

Afgelopen vrijdagmorgen hoor ik de buurjongen tegen mijn zoon zeggen: Gecondoleerd met het overlijden van Michael Jackson. Dat gaat wel erg ver, dacht ik nog . Condoleance registers op internet worden druk bezocht. Zelfs mijn krant kopte royaal met dit wereldnieuws. Een tijdperk in de popmuziek wordt afgesloten. Michael Jackson was baanbrekend in de nieuwe muziek, als zanger en danser. Miljoenen fans heeft hij aan zich weten te binden, waren in tranen in trance bij zijn optredens. Miljoenen rouwen nu om hem als om een Godheid die gestorven is. In die zin lijkt Michael Jackson op de farao, zoon van de god Re. Ook hij maakte zijn ogen op en prutste eindeloos aan zijn uiterlijk. Het verhaal van de overleden popster raakt aan het verhaal van de farao.

Om hier meer over te kunnen zeggen, hebben we eerst uitleg nodig van het verhaal van de Uittocht, de Exodus. Een verhaal met veel lagen van betekenis. Historisch nauwelijks te traceren. Het is een geloofsverhaal veel meer dan een historisch verslag. Israël is een zwerfvolkje nomanden, in het land Gosen vlakbij het huidige Suezkanaal. Hebreeën worden ze genoemd. Nadat de God van onderweg zich aan Mozes bekend heeft gemaakt in het vuur van een brandende braamstruik, gaat het verhaal verder. Voor de bouw van de tempels en paleizen voor de farao worden ook de kinderen van Israël als slaven misbruikt. Het is op het laatst niet meer vol te houden. Nu al kunnen we de actualiteit en het verhaal van ons eigen leven erin herkennen. Het leert ons de bijbel meteen met dubbel focus te lezen en te horen. Driedubbel, vierdubbel zelfs. Je kunt steeds nog weer een verdieping zakken, al naar gelang je eigen situatie en levensomstandigheden. Zo is het grote verhaal van bevrijding al door de profeten Amos en Hosea, opnieuw uitgelegd en toegepast.

Egypte, mitraïm- staat voor het land van duisternis en dood. Israël is afgedaald naar de Nijldelta, in een tijd van grote hongersnood en zal straks bevrijd optrekken naar de heuvels van het beloofde land door de woestijn- als leerschool voor een bevrijd leven. Egypte staat symbool voor verdrukking. Denk aan de politieke toestand in Iran- waar het protest tegen de corrupte verkiezingsuitslag o.l.v. de progressieve Moesavi moeilijk is vol te houden. De strijd is zwaar, de zittende regering zal alle middelen inzetten om de waarheid onder tafel te houden. Zo lacht ook deze farao de God van bevrijding uit. Ha, roept hij tegen Mozes, die God van jou, die ken ik niet. Hij wil de God van Israël ook niet kennen want het zou hem fraaie kop kosten.

In het Exodusverhaal zijn de tien plagen, tekenen om uit de wurggreep van de farao te komen. Bij de eerste plaag, waar zelfs het drinkwater tot bloed wordt, is het dagelijks leven al lam gelegd. De kikkers zitten bij de tweede plaag zelfs in het bed van de farao, De muggen en steekvliegen zetten Egypte neer als een land van bloedzuigers.

De tegenstander van de farao is niet een andere godheid maar een iets kun je zeggen. En veel meer dan dat: een beweging- die tot vrijheid zal leiden. Niet zomaar vrijheid, blijheid- leeg en loos. Deze God, zo wordt JHWH aangeduid, bevrijdt mensen. Zodat zij kunnen leven zoals het is bedoeld. Daartoe worden de 10 leefregels gegeven bij de SinaÏ.

Bij de 10 plagen hebben we te maken met het losmakings proces uit de benauwdheid. Op een andere laag is dat bewustwording Confrontatie dat je in een onvrije situatie leeft kan al zo pijnlijk zijn dat je er maar liever in blijft. De plagen nemen daarom in hevigheid toe. De farao verhardt zich steeds meer. De weerstand neemt toe. Het is een lange weg die tot bevrijding leidt. Na de zweren komt de hagel en donder, de duisternis en de dood. De samenleving is totaal ontwricht. Chaos heest over het land van verdrukking en angst. Na de tiende plaag roept de farao midden in de nacht Mozes en Aäron bij zich. Van de waardigheid van de zoon van Re is weinig meer over. In staccato bijt hij hen toe: Maak u klaar, vertrek en ga heen. En als laatste: maar zegen mij ook. En de Israëlieten trekken weg uit Ramses naar Sukkoth. In het holst van de nacht. Daar zullen zij het Pesach vieren. Feest van uittocht en doortocht.

De tien plagen staan ook in lijn met de tien scheppingswoorden van het begin. Een omgekeerd scheppingsverhaal is het eigenlijk. Israël raakt steeds verder in het donker verstrikt, in dikke duisternis van dood en nacht. We zeggen weleens: het moet eerst erger worden voordat het beter wordt. Dat is oude maar pijnlijke wijsheid. Met de tien plagen wordt de schepping a.h.w. teruggedraaid. En aan het einde bij de 9e plaag zijn we terug bij het begin. Alles is woest en ledig en duisternis ligt over de vloed. Zo is het in de grootste benauwdheid. ls alles duister is, ook in je eigen leven. De farao lijkt het laatste woord te hebben. Maar dan, in de diepte van de nacht. Is er een enorme kracht. Alsof er iets wordt losgescheurd.

Vanuit de feministische theologie weten we dat Mitsraïm, met barensweeën te maken heeft. Als zodanig komt het woord voor in Jes. 49:24. In de verlamming van de duisternis wordt met de schok van de tiende plaag de geboorte ingezet. De beweging tot bevrijding wordt mogelijk gemaakt. De Israëlieten kunnen nu het huis van beperking en gebondenheid verlaten. De grote reis kan beginnen. Met deze verwijzingen hebben we het verhaal al uit zijn oorspronkelijke context gehaald. Zo wil het ook gehoord worden.

De farao’s zijn onder U roepen de profeten Amos en Hosea. Het zijn mensen van wie wij ons afhankelijk maken. Van wie we in de ban zijn. Niet alleen popsterren met religieuze allures maar ook veel dichterbij. Mensen die ons in hun greep hebben. Het programma Zembla van afgelopen zondag toonde pijnlijke cijfers over sexueel misbruik door geestelijken, ook binnen de protestantse kerken. Deze farao’s manipuleren zelfs het Exodusverhaal. Zij keren het verhaal om in hun eigen voordeel. Loskomen uit deze verfijnde wurggreep is een buitengewoon en pijnlijk proces. Een weg door de woestijn in grote eenzaamheid en verlatenheid. We kunnen ook denken aan de loverboys, die mooie meisjes op het schoolplein verleiden met mooie cadeaus en zo in hun greep houden.

De farao’s zijn onder U roepen de profeten. Nog een stap verder: De farao’s zijn in ons innerlijk. Ook daar is er strijd tussen chaos en orde. Daar is de duisternis voor de een meer nabij dan voor een ander. Het kan zelfs zijn dat je niet meer beseft dat er in jou een farao in het spel is.

Begoocheld en gemanipuleerd, afhankelijk gemaakt, zodat je gaat geloven dat de duisternis jou licht is. In plaats van andersom. Waar is de farao en waar is God? Een zoektocht voor velen, die in de chaos van het leven terecht zijn gekomen. Wie is nou wat? Daar is leiding nodig, heldere geesten die weten waarop het aankomt. Die een kompas van licht kunnen zijn in woord en daad. Die leiding kunnen geven aan een therapeutisch proces van bevrijding. Ook hier is de geboorte van de nieuwe mens een pijnlijk proces.

Strijd en hoop, kracht en geloof in bevrijding krijgen we vanmorgen mee. Weg uit de afhankelijkheid van een popidool, van een medemens, van een politieke macht. Weg uit beelden die klemmen, weg uit ideeën van onverdraagzaamheid die ons gevangen houden. Nieuw racisme en moslimhaat. Want JHWH is een God van bevrijding. Het kan pijnlijk zijn deze God te gaan leren kennen. Maar in het proces zelf ligt de Naam besloten. Ik zal met je meegaan door de tunnel van duisternis. Als je geen weg meer weet in het leven.

Uitleiden uit de duisternis is opnieuw geboren worden. Is gaan begrijpen dat God daar is waar liefde en mededogen mensen laat opbloeien ipv. laat stikken, of klein houdt. Zo klinkt het refrein van de uittocht door de hele Thora- Ik ben de Heer, je God, die je uit Egypte heeft geleid. Een God van bevrijding, die leeft waar jij hem wilt dienen met liefde, gevoed door de kracht van de Geest, die in ons woont.

AMEN.