Over scheiding en heelheid

4 oktober 2009

Marcus 10: 1-12

De scheiding komt eraan, maar ik weet niet hoe, vertelt een bezoeker van de scheidingsbeurs die kort geleden hier in Utrecht is gehouden. “Toen ik hier aankwam wilde ik eerst hard weglopen. Het is zo eng”. Het gaat op de beurs vooral om zakelijke informatie- zoals tips voor je kinderen, co- ouderschap, de inboedel en de verzekeringen. Er zijn workshops over mediation als hulp bij goed uit elkaar gaan. Maar een pastorale kraam ontbreekt.

Hier zouden we vanuit de vrijzinnigheid een belangrijke rol kunnen vervullen. Want het gaat natuurlijk niet alleen om de zakelijke kant. Er is pijn en verdriet, schuld en schaamte. Er wordt een gat geslagen in je bestaan. En dan bedoel ik natuurlijk ook andere vormen van samenleven naast het huwelijk. Je trouwt niet om vervolgens te gaan scheiden. Dat zeg ik uit eigen ervaring. Mijn eerste huwelijk, gelukkig zonder kinderen, was ook niet bedoeld om zo snel weer te ontbinden. Dus een scheidingsbeurs vind ik een vondst en een must, al was die er toen nog niet. Door allerlei emoties is het lastig om alles helder te krijgen. Meestal gaat het niet soepel want je hebt er geen ervaring mee. Een scheiding kan ook een opluchting zijn. Beter voor beiden. En soms ook voor de kinderen. Maar als het nodige is geregeld is er in veel gevallen de leegte en het gemis. Zoek je opnieuw naar zin en betekenis. Als je tenminste toekomt aan diepere vragen die de scheiding aan je stelt. De valkuil van de scheidingsbeurs is dat je denkt dat je er klaar mee bent wanneer alles is geregeld. Misschien kies je ervoor de donkere diepte die je aankijkt te vermijden of toe te dekken. Althans op dat moment. Ieder heeft zo zijn en haar eigen overlevingsstrategie, soms niet eens bewust. En komt de rouw en verwerking pas vele jaren later. Velen van ons hebben er mee te maken, als ouder of als kind. Daarom is het zinvol het er vanmorgen over te hebben.

Ik wil de harde woorden van de tekst soepel maken en laten zien hoe Jezus het gesloten systeem van de samenleving van toen openbreekt met zijn reactie in woord en daad. En de hele zaak laat kantelen.

De schriftgeleerden staan symbool voor elk gesloten systeem. In hun vraag aan Jezus proberen ze hem klem te zetten. Mag een man zijn vrouw wegsturen om wat voor reden dan ook of alleen in bepaalde gevallen? In het eerste geval gaat het om de vrije opvattingen van de rabbijnenschool van Hillel, bij de tweede om de strengere opvattingen van Sjammai. Je zou als vrijzinnige toch voor het eerste kiezen in je onschuld? Vrijheid, blijheid toch? Zo zijn we de jaren ’60 doorgewandeld met alle gevolgen van dien. Het boek van de bekende psychiater Dalrymple, gaat over het systeem dat de onderklasse in stand houdt: Leven aan de onderkant, is de veelzeggende titel.

Op pijnlijke wijze worden de gevolgen van deze 60ger jaren mentaliteit, destijds vooral bepleit door de liberale middenklasse, blootgelegd aan de hand van vele interviews met patiënten uit zijn praktijk. Met ingehouden woede constateert hij dat de z.g. sexuele vrijheid alleen maar tot grotere onderdrukking van de vrouw heeft geleid. Huiselijk geweld is toegenomen, vrouwen worden genomen en weer aan de kant gezet, vooral in de lagere milieu’s. Hij toont aan hoe deze nieuwe moraal langzaam naar boven kruipt door andere lagen van de maatschappij heen. Zo hadden wij de vrijheid voor onze kinderen toch niet bedoeld. De felbegeerde vrijheid is tot een van de grootste problemen geworden in onze samenleving. Wie bepaalt de koers van ons leven en wat is het kompas? De vrijheid die ook de school van Hillel voorstaat, brengt het leven niet verder dan het recht van de sterkste, in dit geval van de man. Bij de strengere ordening van Sjammai voelt Jezus zich ook niet thuis. Dus geeft Jezus, goed opgeleid in de traditie van de rabbijnen, de vraag terug met een tegenvraag van hetzelfde gewicht. Wat zegt de wet van Mozes? Het is geoorloofd alleen als er een scheidingsbrief is . Deze geeft de vrouw ten minste enige bescherming. Ook met dit formalisme breekt Jezus. En hij gaat verder. Hij haalt geen dogma of religieuze wet aan. Jezus wijkt af van elk burgerlijk fatsoen. Hij kijkt vanuit een ander perspectief. Hoe de mens is bedoeld. En dan komt het hoge woord eruit: Vanaf het begin heeft God de mens mannelijk en vrouwelijk gemaakt. Beide zullen tot een levend geheel worden, dat is niet seksueel bedoeld. Dat is er in de vertaling wel van gemaakt. (sarx- is een levend wezen) Hetgeen God heeft samengevoegd, scheide de mens niet.

Het program voor vrijheid is, vanuit bijbels perspectief, de eenheid van de mens. Naar buiten toe maar ook naar binnen toe. In vormen van samenleven, en in heelheid naar jezelf toe. Al is buiten en binnen onafscheidelijk op elkaar betrokken, toch wil ik toch eerst stilstaan bij uiterlijke vormen van samenleven.

Wat God heeft samengevoegd scheide de mens niet. Daarmee is niet gezegd dat elk huwelijk dat gesloten is door God is gewild. Dat moeten we goed bedenken. Jezus verbiedt de scheiding niet. Het klinkt als waarschuwing. Het is niet de bedoeling. Dat blijkt ook uit het slot van de tekst. Je trouwt niet om te gaan scheiden. Je gaat niet samenwonen met de gedachte weer uit elkaar te gaan. Maar als het zo ver komt, of als het beter is om uit elkaar te gaan dan dezelfde rechten voor man en vrouw. Dat gaat verder dan de joodse wet. Jezus is zijn tijd ver vooruit. De vrouw is geen bezit in het huwelijk maar een partner. Want God heeft ons geluk voor ogen en niet ons ongeluk. Waar een relatie wordt opgebroken, om wat voor reden dan ook, daar is pijn. In veel gevallen keer je terug tot de chaos, als van voor de schepping. Zo legt de rabbijn Jehuda Askenazy dit Schriftgedeelte uit. Dit hoor ik achter de woorden van de vrouw die naar de scheidingsbeurs is gegaan, maar eigenlijk hard wil weglopen want het is zo eng.

Dat is het ook. De orde van je leven wordt je uit handen geslagen. Er is leegte en soms ook wanhoop. Pijn die vaak niet geneest.

Bij scheiding gaat het niet alleen oom een verlies aan het leven maar ook om verlies van een geliefde aan de dood. Een vader, een moeder uit handen geven terwijl je als kind daar niet mee kunt leven. Ouders die een kind moeten verliezen. Verder leven is dan heel moeilijk op te brengen. Het gaat ook om het grensgebied tussen leven en dood. Als je geliefde Altzheimer krijgt of dement wordt. Opgenomen in een verpleegtehuis. Ook hier is sprake van scheiding terwijl liefde, toewijding blijft bestaan maar anders dan voorheen. Hoe pijnlijk is het wanneer je geliefde jou niet meer herkent. De uitleg van Askenazy toont begrip voor de situatie en geeft troost dat nieuwe ordening mogelijk is. Dat uit de chaos nieuw leven kan ontstaan. De troost is zo a.h.w. ingevouwen in de gegeven situatie. Deze uitleg doet recht aan de gebrokenheid van het bestaan toen in de tijd van Jezus en nu in ons eigen leven.

Geschapen naar Gods beeld, mannelijk en vrouwelijk. Zo schiep God de mens. Geroepen tot heelheid tot eenheid. Omdat God een en ondeelbaar is. Dat is de weg die ieder van ons gaat. Gehuwd of ongehuwd, samenwonend of op jezelf. Naar buiten toe, in relaties maar ook naar binnen toe. Dat is een ongelooflijke opgave. Als je in de steek bent gelaten. Als relaties je bij de hand steeds weer afbreken. Als je alleen komt te staan. Hoe wordt je dan weer een geheel, hoe genees je dan van binnen? En hoe krijg je je leven weer op orde? Daar is een weg te gaan vol hindernissen en eenzaamheid. Een gedicht van Geert Bogaard over de laatste troost zegt- “Dit heb ik uit de Schrift als laatste troost begrepen: De grote zaligheid waarop het schepsel wacht, kan met iets bovenaards niet worden vergeleken, slechts met een aardse oogst uit tranenzaad volbracht.” (Uit: er is een woord, Callenbach 1988)

Tussen dag en duisternis staan we straks in de kring. Cirkel als beeld voor heelheid en eenheid. Ieder met een eigen verhaal. We verbinden ons in brood en wijn met die Ene, dat Ene- die heelheid waartoe we zijn geroepen in de gebrokenheid van het bestaan. Midden in de pijn van ons leven. Maar ook in vreugde en dankbaarheid dat het zo beter is. We verbinden ons met elkaar vanuit het perspectief van de liefde die geneest. Daarom is het een teken van liefde, zichtbaar en onzichtbaar dat we ook deze morgen een kring kunnen maken. Dat er genoeg mensen zijn. Mensen, zo verschillend, die zich voor een kort moment willen verbinden tot een teken van liefde hier en nu. Deze liefde is de toegang tot die werkelijkheid die wij God noemen, is het gouden koord dat nieuwe levenskracht geeft. Dan is het niet meer eng om een nieuw begin te maken door de diepte heen. Met de woorden uit psalm 91: 4 en 11. “De Eeuwige zal je beschermen met zijn vleugels Onder zijn wieken vind je een toevlucht. Zijn trouw is een veilig schild. Hij vertrouwt je toe aan zijn engelen, Die over je waken waar je ook gaat.”